Ukształtowanie Pomorza - ślady lodowca

Co oznacza ukształtowanie Pomorza?

Ukształtowanie Pomorza to zapis pracy lądolodu, wody, rzek i morza: wysoczyzny morenowe, rynny jeziorne, sandry, pradoliny, torfowiska oraz wybrzeże Zatoki Gdańskiej. Na Pomorzu, w Trójmiejskim Parku Krajobrazowym i na Pojezierzu Kaszubskim, krajobraz czyta się jak terenową mapę dawnych procesów geograficznych.

Pomorze jako krajobraz młodoglacjalny

Krajobraz młodoglacjalny oznacza teren uformowany stosunkowo niedawno w skali geologicznej, głównie podczas ostatniego zlodowacenia. Dlatego rzeźba terenu Pomorza jest tak zróżnicowana: raz idziemy po falistej wysoczyźnie, za chwilę schodzimy do głębokiej doliny, mijamy jezioro rynnowe albo piaszczystą równinę wodnolodowcową.

Wysoczyzny morenowe tworzą łagodnie faliste powierzchnie z glinami zwałowymi i głazami.
Rynny jeziorne Pomorza pokazują, gdzie pod lodem lub przy jego krawędzi pracowała woda.
Sandry pomorskie są piaszczystymi równinami usypanymi przez wody roztopowe.
Torfowiska i wilgotne zagłębienia często wiążą się z wytapianiem brył martwego lodu.
Żuławy Wiślane są innym światem krajobrazowym, bo tworzyła je głównie delta Wisły.

Dlaczego ślady lodowca są ważne dla regionu?

Bez lodowca nie zrozumiemy, dlaczego Kaszuby mają wzgórza i jeziora, Trójmiasto leży przy wyraźnej krawędzi wysoczyzny, a Pradolina Redy-Łeby prowadzi szerokim obniżeniem między wysoczyznami. Z naszych wypraw wynika, że najwięcej widać wtedy, gdy patrzymy równocześnie pod nogi i na linię horyzontu.

Pomorze nadmorskie, Pojezierze Kaszubskie, strefa Trójmiasta i Żuławy Wiślane różnią się genezą. W terenie najlepiej porównywać nachylenia stoków, układ dolin, rodzaj podłoża, obecność głazów narzutowych Pomorza oraz relację między lasem, wodą i osadami.

Jaki lodowiec uformował rzeźbę terenu Pomorza?

Zlodowacenie północnopolskie i faza pomorska

Rzeźbę Pomorza w dużej mierze uformował lądolód skandynawski ostatniego zlodowacenia, nazywanego zlodowaceniem północnopolskim. Jego nasuwanie, postój i wycofywanie zostawiły moreny, sandry, rynny, gliny, piaski, żwiry i głazy narzutowe.

Podczas postoju czoła lądolodu materiał skalny gromadził się przy jego krawędzi. Gdy klimat się ocieplał, wody roztopowe przenosiły piasek i żwir, a bryły martwego lodu zostawały zasypane osadami. Po wytopieniu dawały zagłębienia, w których pojawiały się jeziora, mokradła i torfowiska.

Nasuwający się lądolód zdzierał, przesuwał i mieszał materiał skalny.
Postój lodu sprzyjał tworzeniu wałów i pagórków moreny czołowej.
Wody roztopowe wynosiły piaski i żwiry na przedpole lądolodu.
Woda pod lodem mogła żłobić długie rynny jeziorne.
Martwy lód po wytopieniu zostawiał zagłębienia, często wilgotne do dziś.

Co zostało po lądolodzie w krajobrazie?

Po lądolodzie zostały wzgórza morenowe, faliste wysoczyzny, piaszczyste sandry, jeziora rynnowe, niecki wytopiskowe i głazy narzutowe. W Trójmiejskim Parku Krajobrazowym oficjalny opis krajobrazu wskazuje między innymi wysoczyznę morenową, strefę krawędziową, doliny, sandry i głazy.

Te formy nie są tylko podręcznikowymi nazwami. W okolicach Gdańska i Gdyni krawędź wysoczyzny od razu zdradza się stromymi podejściami. Na Kaszubach morena czołowa Kaszub tworzy wyniosłości Wzgórz Szymbarskich, a Wieżyca, mająca około 329 m n.p.m., jest najwyższym punktem Niżu Polskiego.

Moreny, sandry i rynny – podstawowy słownik wyprawy

Czym jest morena denna i gdzie jej szukać?

Morena denna to materiał pozostawiony pod lądolodem, zwykle tworzący falistą powierzchnię z glinami zwałowymi. Szukać jej warto na wysoczyznach, między innymi w zachodnich częściach Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego i na Pojezierzu Kaszubskim.

W praktyce morena denna nie zawsze daje efekt widowiskowych wzgórz. Częściej objawia się spokojnym falowaniem terenu, zmiennością gleb i obecnością kamieni w podłożu. Przy planowaniu trasy dobrze zestawić mapę turystyczną z danymi geologicznymi, na przykład w GeoLOG Państwowego Instytutu Geologicznego – PIB.

Morena denna bywa łagodna, ale dobrze pokazuje ogólny kierunek falowania wysoczyzny.
Gliny zwałowe zatrzymują więcej wilgoci niż suche piaski sandrowe.
Na powierzchni mogą pojawiać się kamienie i większe bloki skalne.
W lasach morenowych częściej spotkamy żyźniejsze siedliska niż na suchych piaskach.
Przy rozpoznaniu formy pomaga profil wysokościowy trasy.

Czym jest morena czołowa i dlaczego tworzy wzgórza?

Morena czołowa to pas wzgórz i wałów z materiału nagromadzonego przy krawędzi lądolodu. Tworzy wzniesienia, bo lód przez pewien czas zatrzymywał się, spychał osady i zostawiał je w strefie swojego czoła.

Najlepszym przykładem do rozmowy o morenach są moreny czołowe Kaszub, zwłaszcza Wzgórza Szymbarskie i okolice Wieżycy. Warto ustawić się do zdjęcia przy otwartym widoku na grzbiety, bo dopiero wtedy widać, że nie są to pojedyncze pagórki, lecz cały układ form.

Jak powstały sandry i równiny wodnolodowcowe?

Sandry powstały z piasków i żwirów niesionych przez wody roztopowe wypływające spod lądolodu. Są zwykle suchsze, bardziej piaszczyste i mniej faliste niż moreny, dlatego sprzyjają innym lasom, glebom i sposobom użytkowania terenu.

Forma	Geneza	Co obserwować w terenie?
Morena denna	Osady pozostawione pod lądolodem.	Falowanie terenu, gliny, kamienie i wilgotniejsze siedliska.
Morena czołowa	Materiał spiętrzony przy krawędzi lodu.	Wyraźne wzgórza, grzbiety i punkty widokowe.
Sandr	Piaski i żwiry rozprowadzone przez wody roztopowe.	Piaszczyste równiny, suche bory i łagodniejsze nachylenia.
Rynna jeziorna	Obniżenie związane z wodą pod lodem lub przy lodzie.	Długie jeziora, strome brzegi i układ dolinny.

Gdzie zobaczyć ślady lodowca w Gdańsku, Trójmieście i na Kaszubach?

Trójmiejski Park Krajobrazowy jako terenowa sala geomorfologii

Trójmiejski Park Krajobrazowy jest jednym z najlepszych miejsc do nauki rzeźby polodowcowej obok miasta. Widać tu krawędź wysoczyzny, doliny potoków, rozcięcia erozyjne, głazy narzutowe, torfowiska i lokalne różnice wysokości.

Oficjalny opis krajobrazu TPK podaje, że w większych dolinach deniwelacje miejscami przekraczają 80 m. Dlatego zwykły spacer przez Lasy Oliwskie potrafi zamienić się w lekcję geomorfologii: Potok Oliwski, Strzyża, Swelinia i Kaczy Potok pokazują, jak woda wykorzystuje słabości polodowcowego podłoża.

W Lasach Oliwskich dobrze obserwować boczne dolinki i strome zbocza po opadach.
Przy Strzyży widać, jak potok wcina się w strefę krawędziową wysoczyzny.
Okolice Orłowa pozwalają porównać rzeźbę wysoczyzny z procesami brzegowymi.
Trasy od przystanków SKM i PKM warto wcześniej sprawdzić w rozkładach.
Godziny i bilety mogą się zmieniać – przed wyprawą sprawdź oficjalną stronę obiektu.

Pojezierze Kaszubskie, Wieżyca i Wzgórza Szymbarskie

Kaszuby są bardzo dobrym miejscem do obserwacji moren, rynien jeziornych i kontrastów wysokości. Pojezierze Kaszubskie geografia pokazuje szczególnie czytelnie w okolicach Kartuz, Chmielna, Ręboszewa, jezior Raduńskich, Wzgórz Szymbarskich i Wieżycy.

Na trasach kaszubskich warto śledzić nie tylko punkty widokowe, lecz także układ jezior. Długie, wąskie obniżenia często zdradzają rynnową genezę. Szerzej ten temat rozwija Pojezierze Kaszubskie – geneza wzgórz i jezior.

Pradoliny, doliny potoków i krawędź wysoczyzny

Pradoliny i doliny potoków pokazują, jak woda porządkowała krajobraz po ustąpieniu lodu. Pradolina Redy-Łeby jest szerokim obniżeniem, a krawędź wysoczyzny w Gdańsku i Gdyni tworzy wyraźne przejście między wysoczyzną a pobrzeżem.

Kontrastem dla tej rzeźby są Żuławy Wiślane, gdzie ważniejsza jest delta Wisły, mady rzeczne, kanały i niski poziom terenu. Dlatego w jednej wyprawie można porównać krajobraz lodowcowy z rzecznym, a przy okazji lepiej zrozumieć hydrografię Pomorza.

Co warto obserwować w terenie?

Głazy narzutowe, żwiry, piaski i gliny

W terenie warto obserwować głazy narzutowe, rodzaj osadów, nachylenie stoków, wilgotność dna dolin i układ jezior. Głazy przywędrowały z północy, między innymi ze Skandynawii i obszaru dzisiejszego Bałtyku, niesione przez lądolód.

Nie każdy głaz jest pomnikiem przyrody, więc status konkretnego obiektu trzeba sprawdzać w oficjalnych rejestrach lub u zarządcy terenu. Przyrodę oglądamy bez naruszania stanowisk: nie odłupujemy fragmentów, nie schodzimy ze szlaku przy osuwiskach i nie niszczymy roślinności.

Gliny morenowe są cięższe, wilgotniejsze i zwykle mniej przepuszczalne niż piaski.
Żwiry mogą wskazywać na silny przepływ wód roztopowych.
Piaski sandrowe sprzyjają borom i suchszym siedliskom leśnym.
Głazy narzutowe Pomorza pomagają opowiedzieć o kierunku ruchu lądolodu.
Przy większych blokach skalnych najlepiej fotografować także otoczenie, nie tylko sam kamień.

Jeziora, torfowiska i wilgotne zagłębienia po martwym lodzie

Jeziora, torfowiska i wilgotne zagłębienia często powstawały tam, gdzie po ustąpieniu lądolodu wytopił się martwy lód albo gdzie woda długo utrzymywała się w obniżeniu. Takie miejsca są cenne przyrodniczo i wymagają spokojnej obserwacji z wyznaczonych ścieżek.

Rzeźba terenu kieruje odpływem wód do Zatoki Gdańskiej, Martwej Wisły, Motławy i potoków Trójmiasta. Doliny bywają chłodniejsze i wilgotniejsze, a grzbiety bardziej przewiewne. Więcej o kamieniach jako świadkach tej historii znajdziesz w tekście głazy narzutowe Pomorza.

Jak przygotować wyprawę po śladach pracy lodowca?

Mapa, profil wysokościowy, obuwie i sezon obserwacji

Do wyprawy geomorfologicznej najlepiej przygotować mapę offline, profil wysokościowy, sprawdzone szlaki, buty z bieżnikiem, powerbank i notatnik. Najczytelniejsza rzeźba bywa wczesną wiosną, późną jesienią i zimą przy bezpiecznych warunkach.

Przed wyjściem sprawdzamy mapę hipsometryczną, cieniowanie terenu, komunikaty parków krajobrazowych i ewentualne zamknięcia tras. Przy obiektach edukacyjnych, wieżach lub wystawach nie zakładamy stałych godzin. Godziny i bilety mogą się zmieniać – przed wyprawą sprawdź oficjalną stronę obiektu.

Na stromych zboczach TPK nie warto skracać drogi, szczególnie po deszczu i przy oblodzeniu.
Wiosną przed pełnym ulistnieniem łatwiej zobaczyć przebieg dolin i krawędzi.
Jesienią opadłe liście odsłaniają formy terenu, ale mogą maskować śliskie podłoże.
Na Kaszubach dobrze zaplanować krótsze odcinki z częstymi punktami obserwacji.
Do weryfikacji osadów i form przydają się GeoLOG PIG-PIB oraz Geoserwis GDOŚ.

Jak połączyć spacer krajoznawczy z nauką geomorfologii?

Najprościej wybrać trasę, na której w krótkim czasie zobaczymy kilka form: wysoczyznę, dolinę potoku, punkt widokowy, głaz i wilgotne obniżenie. Tak działa między innymi Trójmiejski Park Krajobrazowy – lasy i szlaki.

My patrzymy na Pomorze jak na otwartą księgę lodowca: każda dolina, głaz, mokradło i piaszczysta równina ma swój rozdział, który najlepiej czyta się powoli, w terenie.

Gdański Klub Krajoznawczo-Geograficzny

Najczęściej zadawane pytania

Jak lodowiec ukształtował Pomorze?

Lądolód zostawił na Pomorzu moreny, sandry, rynny jeziorne, głazy narzutowe i zagłębienia po martwym lodzie. Dlatego rzeźba terenu Pomorza jest mozaiką wzgórz, dolin, jezior, torfowisk i równin piaszczystych.

Gdzie widać najlepsze ślady lodowca na Pomorzu?

Bardzo czytelne miejsca to Trójmiejski Park Krajobrazowy, Pojezierze Kaszubskie, Wzgórza Szymbarskie i okolice Wieżycy. Dobrym ćwiczeniem jest porównanie tych obszarów z Żuławami Wiślanymi, gdzie dominuje deltowa historia krajobrazu.

Czym jest morena czołowa?

Morena czołowa to pas pagórków i wałów materiału nagromadzonego przy krawędzi lądolodu. W terenie rozpoznajemy ją po wyraźniejszych wzniesieniach, zmiennym nachyleniu stoków i punktach widokowych.

Czym różni się sandr od moreny?

Morena powstaje głównie z materiału niesionego i pozostawionego przez lądolód, a sandr z piasków i żwirów rozprowadzanych przez wody roztopowe. Morena bywa bardziej falista, sandr częściej tworzy rozleglejsze, piaszczyste powierzchnie.

Skąd pochodzą głazy narzutowe na Pomorzu?

Głazy narzutowe zostały przyniesione przez lądolód z północy, między innymi ze Skandynawii i obszaru dzisiejszego Bałtyku. Są dobrymi punktami terenowej opowieści o kierunku ruchu lodu.

Kiedy najlepiej obserwować ukształtowanie Pomorza?

Najlepsze są wczesna wiosna, późna jesień i bezpieczne zimowe dni, gdy roślinność mniej zasłania stoki i doliny. Po opadach trzeba uważać na śliskie zbocza, błoto i podmyte fragmenty ścieżek.

Źródła i przydatne linki

Jacek